Rerformacija paliečia Šiluvą

W XVI wieku fala reformacji dotarła do Szydłowa. Około roku 1532, Jan Zawisza, który zarządzał miasteczkiem wraz z innymi ziemianami przeszedł na stronę reformatów. W odległości 1,5 kilometra od Szydłowa wybudował kaplicę protestancką, która z czasem została odnowiona i powiększona. W roku 1555 Jan Zawisza przekazał Szydłów bratu Merkelowi, który uważany jest za założyciela parafii kalwińskiej.

Przez pewien czas kaplica reformatów i kościół katolicki w Szydłowie były czynne równolegle, jednak już w roku 1560 Szydłów został przejęty przez stryjecznego brata Merkela Zawiszy – Merkela Szemetę. Miał on opinię szczególnie gorliwego krzewiciela reformacji. W tym czasie całe mienie kościoła katolickiego zostało zawłaszczone, kościół zaś zamknięty.

Nowe ognisko reformacji na terenie dworu wkrótce otrzymało nazwę Zbór, bo tak nazywano w języku polskim wspólnoty kalwińskie i ich domy modlitwy. Miasteczko Szydłów w tym czasie przekształciło się w wieś, natomiast miejscowość Zbór, w oficjalnych dokumentach nazywana Szydłowem, stała się ogniwem kultury w całym rejonie kalwinów na Żmudzi. Katolicy byli zmuszani do zmiany wyznania.

Około roku 1569 ostatni proboszcz szydłowski Jan Hołubko, przeczuwając zniszczenie kościoła katolickiego, ukrył cenne przedmioty i dokumenty fundacyjne kościoła, zakopując je w żelaznej skrzyni w pobliżu świątyni.

Działalność gorliwej kalwinistki Zofii Vnučkienė

Bystra i gorliwa kalwinistka Zofia Vnučkienė, wdowa po Morkusie Vnučce, w 1951 roku odkupiła od ówczesnych właścicieli ziemie należące do Szydłowa i przekazała wspólnocie kalwińskiej.

Akt zakupu został podpisany 1 września 1591 roku i głosił, że dwór w Szydłowie „z miasteczkiem i poddanymi kościelnymi, plebanią i folwarkiem Pasakarnis, należącym do parafii Szydłów” przechodzi w jej własność. Za to wszystko Zofia zapłaciła Merkelisowi Zawiszy 9000 polskich złotych.

Po upływie trzech miesięcy (4 stycznia 1592 r.) przekazała ona w darze kalwinom z Szydłowa „Szydłów z dworem, miasteczkiem i folwarkiem Pasakarnio, należącym do Szydłowa, razem z kościołem i zabudowaniami kościelnymi, z całą ziemią i poddanymi”.

Zofia włożyła wiele wysiłku, by uczynić z Szydłowa centrum kalwinizmu. Zadbała o to, by zwykły lud nie pozostawał w cieniu starego wyznania, dlatego doprowadziła do wydania drukowanej ewangelii kalwińskiej w języku litewskim. Dołożyła starań, aby założyć parafialną szkołę kalwińską. Do szkoły przyjmowano również dzieci katolickie, jednak w zamian za to zmuszano je do uczęszczania na nabożeństwa kalwińskie. W 1592 roku w Zborze zostało założone seminarium kalwińskie – jedyna szkoła kształcąca księży i nauczycieli kalwinów na Litwie.

W latach 1593-1595 w miejscu drewnianego kalwińskiego kościółka wybudowano murowany kościół. Uważa się, że do budowy tego kościoła wykorzystano stare cegły i kamienie po kościele katolickim. W wieży nowej świątyni przez wiele lat brzmiał dzwon z kościoła katolickiego z napisem: O florens Rosa, Mater Dei speciosa! (O Kwitnąca Różo, przeczysta Matko Boga!). Zniszczono cenne złote i srebrne naczynia liturgiczne i inne przedmioty, szaty kościelne oraz meble. Wraz ze zburzeniem kościoła katolickiego miało nastąpić oczyszczenie Szydłowa od „rzymskiego bałwochwalstwa”.

Odzyskanie kościoła w Szydłowie

Żmudzki biskup Merkelis Giedraitis stawiał opór panowaniu kalwinów, wszczął nawet postępowanie w celu odzyskania utraconych kościołów. Powoływał się na III Statut Litewski, który uznawał prawo katolików do odzyskania wywłaszczonej własności.

Biskup Żmudzki Merkelis Giedraitis

Około 1606 roku biskup zlecił swoje, zapoczątkowane już, dzieło gorliwemu kapłanowi, przyjacielowi i współpracownikowi Janowi Smołce-Kazakiewiczowi. Wykazał się on dużą odwagą w dziele odzyskiwania kościoła w Kelmė, by 11 sierpnia 1609 roku wreszcie oddać go katolikom. Sprawa była trudna, gdyż zaginęły dokumenty własności, pamiętano jednak, komu zostały przekazane, a biskup i jego kuria wiedzieli o własności kościoła. Był to jednak tylko wstęp do sprawy w Szydłowie, ponieważ o dokumentach fundacyjnych z Szydłowa w ogóle nikt nic nie wiedział.

Można było opierać się tylko na pismach Vnučkienė, w których zapisano, że ziemia ta została wcześniej zreformowana i oczyszczona od „rzymskiego bałwochwalstwa”. Na tej podstawie wszczęto postępowanie, jednak trudno było określić roszczenie. Brak dokumentów sprawił, że nie było nadziei na wygraną.

Do tej trudnej i zagmatwanej sprawy wtrąciła się sama Matka Boża. Po objawieniu w 1608 roku, kilka lat później, w roku 1612, niespodziewanie odnaleziono dokumenty fundacji kościoła. (O tym wydarzeniu można będzie przeczytać nieco dalej… ).   Po ich odkryciu, rozpoczęta w 1612 r. sprawa odzyskania kościoła, 10 lat później została wygrana. Według zapisów historycznych „sprawa trwała ponad 15 lat”, stąd nasuwa się wniosek, że pierwszy nieudany proces został zainicjowany w 1607 lub 1608 roku. Ostatecznie, sprawa została zamknięta decyzją Trybunału Wileńskiego dnia 22 lipca 1622 r.

Dalsze nieporozumienia

Jednak kalwiniści nie spieszyli się z egzekwowaniem decyzji. Katolicy próbowali wówczas własnymi siłami przejąć przysądzoną ziemię, ale stanęli w obliczu oporu ze strony kalwinistów. Miesiąc po orzeczeniu trybunału, w ogrodach kościelnych stoczono walki.

Krzyż przestrzelony przez kalwinów

Kolejne znane powstanie miało miejsce po tym, gdy nowy proboszcz Szydłowa, ksiądz Sviekauskas wpadł na pomysł samodzielnego odebrania kalwinom kawałka „spornej ziemi”, znajdującej się w pobliżu dużego kamienia, przy nowej kaplicy, wybudowanej przez biskupa A. Sapiehę. Był tam też cmentarz katolicki. Ksiądz Sviekauskas wymyślił marsz, na czele którego wysłał wikariusza z panem – Simanavičiusem i grupą ludzi, by zabrać tę ziemię.

Pastorem kalwińskim w owym czasie był niejaki Chelkauskas. Nowy pastor zebrał ludzi, uzbroił ich i rozkazał przegonić ludzi księdza Sviekauskasa. Obie strony spotkały się i wszczęły kłótnię, potem zaczęła się bitwa na pięści i kije, aż wreszcie zbliżywszy się do kaplicy zaczęto strzelać. Jedna kula zraniła księdza Sviekauskasa, inna zaś trafiła prosto w obraz Ukrzyżowanego Jezusa, wiszący w kaplicy, który był prezentem od biskupa Sapiehy. Wydarzenia te miały miejsce w końcu 1668 roku lub na początku 1669.

Walki z krzyżami jako znakami „rzymskiego bałwochwalstwa” już wcześniej zdarzały się w innych miejscowościach na Litwie. Rozgłos zdobyła sprawa z 1640 r., w Wilnie. Kalwini zostali oskarżeni o strzelanie do obrazów świętych i krzyży na szczycie kościoła pw. św. Michała.

Sprawa w Sejmie państwowym

Biskup Kazimierz Pac po zbadaniu incydentu i zebraniu materiału, postanowił odwołać się w sprawie kalwinistów z Szydłowa do Sejmu Państwowego. Ich zachowanie wywołało bowiem niemałe oburzenie w szeregach zgromadzonej szlachty, jak i nowego króla Korybuta Wiśniowieckiego. Postępowanie, które obraża Boga, zasłużyło na surowy wyrok na podstawie przepisów prawa.

Na kalwinistów z Szydłowa nałożono następujące kary: wspólnota została zamknięta, ziemie skonfiskowane, a trzech członków zboru i kaznodzieja zostali skazani na śmierć. Królewski dekret został podpisany 6 listopada 1669 roku w Krakowie.

Próby pojednania

Reformaci, którzy nadal mieli duży wpływ, podjęli działania w celu złagodzenia kary. Ale ich wysiłki były daremne. Straciwszy nadzieję na zmianę decyzji w sprawie Szydłowa, reformaci zaczęli szukać innego rozwiązania. W tym celu zwołano naradę w Kiejdanach i zjazd w Wilnie, odpowiednio w 1670 i 1671 roku. W Wilnie zgromadzili się starsi członkowie wspólnoty kalwińskiej, kaznodzieje oraz patronowie wspólnoty w Szydłowie. Postanowiono dążyć do „przyjaznego pojednania” i zwrócono się do zarządcy Szydłowa, Jonasa Merkelisa Bilėnasa-Bilevičiusa z prośbą o mediację między kalwinistami a biskupem żmudzkim.

Bilevičius zgodził się i rozpoczęto negocjacje. Ostatecznie uzgodniono, że Jonas Merkelis Bilevičius, w obecności patronów wspólnoty Szydłowa wypłaci biskupowi Kazimierzowi Pacowi oraz Biskupstwu Żmudzi 12000 złotych, za które wspólnota kalwinów z Szydłowa przekaże mu majątek w Szydłowie, majątek w Pašakarnis, wieś Nanisze i ziemię Rugieniškės, a także miasteczko Szydłowo z 21 rodzinami chłopskimi oraz 11 wiosek z mieszkańcami.

Wspólnota kalwinów pozostawiła dla siebie jedynie kościół z plebanią, ziemię dokoła kościoła z ogrodzeniem, szkołę, pastwiska należące do plebanii. Bilevičius został poproszony o opiekę i obronę tej pozostałej własności kalwinów. Przekazanie Szydłowa Bilevičiusowi zostało podpisane 16 marca 1672 roku w Szydłowie. Porozumienie to pozwoliło na zachowanie części ziemi należącej do kalwinów od konfiskaty, uratowało trzech aktywistów i kaznodzieję przed karą śmierci.

Biskup Kazimierz Pac przekazał kościołowi w Szydłowie pieniądze otrzymane od kalwinów, zobowiązał również do odprawiania mszy św. z oprawą muzyczną przed obrazem Ukrzyżowanego w każdy piątek. W 1677 roku wprowadził Święto ku czci Krzyża Świętego oraz odpust.

Obecnie ten obraz Jezusa Ukrzyżowanego znajduje się w kaplicy kościoła w Szydłowie.