Odbudowa kościoła

Po odzyskaniu ziemi kościelnej przez katolików w 1622 roku, proboszczem został ksiądz Jan Smołka-Kazakiewicz.

W latach 1623-1624 wybudowano niewielki drewniany kościół, z czym wiąże się wznowienie obchodów odpustu w Szydłowie.

Katolicy musieli włożyć wiele wysiłku w zwrot wywłaszczonej własności kościelnej, co więcej, przez Litwę przetoczyła się dość silna fala reformacji, więc nie spodziewano się, że mały kościół wkrótce stanie się ciasny.

Zgodnie z informacją zawartą w pierwszej historii Szydłowa, autorstwa księdza M. Svietkauskasa, ludzie licznie zaczęli pielgrzymować na święto Narodzenia Najświętszej Maryi Panny. Podczas uroczystości odbywających się w 1629 roku rozdano 11 tysięcy komunii.

Z tego właśnie powodu ksiądz Kazakiewicz podjął się wzniesienia nowego kościoła. Budował drewniany kościół w formie krzyża łacińskiego, znacznie większy i bogatszy od poprzedniego. Taka forma kościoła była charakterystyczna w tamtym okresie, w ten sposób starano się podkreślić znak krzyża. Budowę zakończono w 1641 roku.

Budowa murowanego kościoła

W połowie XVIII wieku Szydłów słynął z dwóch odpustów – Narodzenia Maryi, obchodzonego 8 września i Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny – 2 lipca. Z tych ostatnich słynęła również Żmudzka Kalwaria. W swoim liście do Rzymu biskup Antoni Tyszkiewicz pisze, że w okresie świątecznym wierni, którzy pragnęli pomodlić się przed Cudownym Obrazem Matki Bożej w Szydłowie przybywali nie tylko ze Żmudzi, ale nawet z Wilna i innych pobliskich diecezji. Dlatego w 1760 roku rozpoczęto budowę murowanego kościoła w Szydłowie.

22 października 1774 r. biskup Jan Łopaciński przekazał do Rzymu prośbę kanonika Tadeusza Bukoty o ukoronowanie Cudownego Obrazu Marii z Dzieciątkiem „z dawnych czasów słynącego ze szczególnych łask i cudów.”

W 1775 roku otrzymano zezwolenie Kapituły w Rzymie na ukoronowanie obrazu Matki Bożej. Jednak koronację odłożono do 1786 roku, zapewne mając na uwadze, przy tej okazji, konsekrację kościoła. Również za zgodą papieża Piusa VI ustanowiono oktawę odpustu ku czci Narodzin Najświętszej Maryi Panny od 8 do 15 września.

15 września tegoż roku Papież Pius VI swoją bullą nadał kościołowi przywilej na używanie przy obrzędach ubioru biskupiego, tj. infuły czyli mitry, pastorału, gremiału i innych insygniów biskupich.

8 września 1786 r. została poświęcona murowana bazylika Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w obecnym kształcie. Uroczystej konsekracji dokonał biskup sufragan żmudzki Tadeusz Józef Bukota.

Koronacja obrazu

Uroczystość koronacji Obrazu Najświętszej Maryi Panny z Dzieciątkiem, która rozpoczęła się 8 września 1786 r. trwała przez 3 dni. Przybyło na nią około trzydziestu tysięcy osób, między innymi trzech senatorów, szlachta, wysocy dostojnicy państwowi z Polski. Zgodnie ze źródłem historycznym, udział wzięło pięciu biskupów, inne źródło historyczne podaje, że aż dwunastu.

Koronacji Cudownego Obrazu dokonał biskup Żmudzi książę Stefan Jan Giedroyć. W swoim liście napisanym przy tej okazji, podkreślił: Salutate Mariam, quae multum laboravit in vobis („Pozdrawiajcie Marię, która dla was tak wiele uczyniła”). Wierni z wielką wiarą przyjęli te słowa: żadne władze okupacyjne nie zdołały zatrzymać wiernych, spieszących na odpust do Szydłowa.

Do Szydłowa przyciągał ludzi nie tylko odpust, ale również roznosząca się wieść o objawieniu Matki Bożej jak też Cudowny Obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem, słynący łaskami z 1622 roku.

Procesje

Już od XVII wieku ludzie podróżowali do Szydłowa grupami, organizowali procesje. W dorocznym sprawozdaniu zakonu jezuitów z 1677 r., adresowanym do Generała Zakonu w Rzymie, jest wzmianka o tradycji organizowania dorocznych pielgrzymek do Szydłowa przez wychowanków kolegium w Kražiai. Kolegium jezuickie, które działało w Kražiai od 1616 r. obrało za patronkę Matkę Bożą z Szydłowa. Wychowankowie kolegium tradycyjnie na zakończenie roku akademickiego wędrowali do Szydłowa, by podziękować Matce Bożej za przeżyty rok.

Pielgrzymi wędrujący do Szydłowa zwyczajowo modlili się w drodze, śpiewali pieśni, nieśli krzyż, ołtarzyki, flagi kościelne, uderzali w bębny, dęli w trąby. Najczęściej taką procesją kierował ksiądz z parafii, ubrany w szaty liturgiczne. Procesje z końca XVII wieku są opisywane w kronice kościoła przez proboszcza J. Skirmantasa.

Biskupi Merkelis Giedraitis i Merkelis Geišas zachęcali do pielgrzymowania na odpust do Szydłowa. Aby procesje nie nakładały się, biskup Antoni Tyszkiewicz w 1752 roku ustanowił osobne dni pielgrzymowania dla parafii jak też zasady dla pątników. Ludzie chętnie słuchali wskazówek pasterzy. Podczas pielgrzymki nie tylko się modlili, ale również mieli okazję do obejrzenia pięknych widowisk. Nawet najemnicy negocjowali z najemcami o kilka dni wolnych na uczestnictwo w odpuście w Szydłowie.

Po uroczystościach 100. rocznicy Koronacji Cudownego Obrazu Matki Bożej Szydłowskiej, której przewodniczył biskup M. Paliulionis, a w której udział wzięło 40 księży i 40 tysięcy wiernych, władze carskie zabroniły organizowania procesji do Szydłowa. Zakaz obowiązywał do 1905 roku.

Procesje zostały wznowione już w roku 1906 i ściągnęły do Szydłowa ponad 50 tysięcy uczestników.