Powstanie wsi

Źródła historyczne wskazują, że pierwotnie Szydłowo nosiło nazwę Būda. Oznaczała ona miejsce, w którym obrabiano drewno leśne, należące do księcia. Z wyciętych drzew produkowano deski na beczki i wykorzystywano je jako surowiec na budowę. Palono też żywicę, smołę, popiół. Przetworzony materiał był transportowany do wyznaczonych portów. Szydłów, ze względu na przepływającą nieopodal rzekę Dubysę, nadawał się do takich prac. Rzeką można było transportować materiały do Niemna, stamtąd spławiać je do portów w Królewcu i Gdańsku.

Wielki książę litewski Witold akurat to miejsce – kolebkę przemysłu leśnego z zabudowaniami mieszkalnymi przekazał w prezencie dostojnikowi Jerzemu Gedgaudowi. Budowano tu osady leśne, które z czasem przekształciły się w wioski. Wraz z rozwojem przemysłu leśnego osiedlali się tu leśnicy, myśliwi, a wszyscy ci ludzie zobowiązani byli do służby we dworze.

Miasteczko między wsią a dworem

Za czasów Jerzego Gedgaudasa we wsi Būda powstał dwór, który odziedziczył jego syn Szymon Gedgaudas. Ten właśnie dworzanin został fundatorem kościoła w Szydłowie.

Akt o założeniu kościoła spisano i potwierdzono pieczęcią w obecności świadków i powierników 1 września 1457 roku, w niedzielę po św. Lambercie, we dworze Šilo lub Būda.

Jako miejsce podpisania aktu wskazano nazwę dworu: „Šilas lub Būda”, co świadczy o tym, że starą nazwę zmieniono na nową. Należało ją zmienić, by móc odróżnić jedną Būdę od innej, gdyż w tamtym okresie na Litwie było 45 miejscowości o takiej nazwie. Po upływie kilku lat, już w 1466 roku, miejscowy ksiądz podpisywał swoje listy: „Jan, proboszcz z Šilas”. Taki był początek obecnej nazwy miasteczka Szydłów.

Na mapie Wielkiego Księstwa Litewskiego z 1613 r. miasteczko nosi nazwę Szijdlow

Szlachcic ze wsi Šilas zapisał nowemu kościołowi 10 rodzin z ruchomym i nieruchomym majątkiem oraz gruntami, będącymi ich prawną własnością. Kościół został zbudowany na ziemi należącej do dworu, a przy nim zaczęło powstawać miasteczko. Kościół otrzymał w owym czasie dość rzadko używane wezwanie, pierwsze na Litwie: Narodzenia Najświętszej Maryi Panny i świętych Piotra i Bartłomieja. Być może z ową datą – dniem Narodzenia Najświętszej Maryi Panny – Piotr Giedgaudas chciał skojarzyć datę koronacji przyjaciela swojego ojca, księcia Witolda Wielkiego, zaplanowaną na 8 września 1430 r.

Piotr Szymon Giedgaudas, fundator kościoła w Szydłowie

Po nadaniu kościołowi wezwania Narodzenia Najświętszej Maryi Panny oraz zatwierdzeniu odpustu tytułowego, miejsce to stało się sławne. Tłumy wiernych ściągały na odpust z najdalszych zakątków Litwy, nawet zza Niemna, gdzie większość stanowili protestanci.

Po upływie prawie stulecia, w 1551 roku, pastor protestancki z Ragainė Martynas Mažvydas w liście do księcia Prus Albrechta napisał, że jego parafianie Litwini nie mogą się przyzwyczaić do nowego wyznania, są wierni księżom od papieża i w dni świąteczne udają się do kościołów na Litwę. Wybierają się też na odpust poświęcony Matce Bożej w Szydłowie. A Szydłów jest oddalony od Ragainė o około sto kilometrów!